اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد های کاری و تجاری

در این مطلب به مهم ترین اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد های کاری و تجاری می‌پردازیم و توضیح می‌دهیم چگونه می‌توان با رعایت چند نکته‌ی ساده اما حیاتی، از بسیاری از این مشکلات پیشگیری کرد. در واقع این مطلب راهنمای کاربردی برای پیشگیری از اختلافات قراردادی می باشد.

قرارداد، سنگ‌بنای هر رابطه‌ی کاری و تجاری است. اگر قرارداد به درستی تنظیم نشود، نه‌ تنها از بروز اختلافات جلوگیری نمی‌کند، بلکه خودش می‌تواند منشأ دعواهای بزرگ حقوقی باشد. بسیاری از کسب‌ و کارها و افراد به دلیل ناآگاهی از اصول تنظیم قرارداد یا اعتماد بیش از حد به طرف مقابل، دچار مشکلاتی می‌شوند که گاهی سال‌ها آن‌ها را درگیر می‌کند.

مهمترین اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد ها خصوصاً قرارداد های کاری و تجاری عبارتند از:

۱- نداشتن قرارداد مکتوب؛ بزرگ‌ترین اشتباه حقوقی

بسیاری از همکاری‌ها، به‌ویژه در روابط دوستانه و خانوادگی یا پروژه‌های کوتاه‌مدت، بدون قرارداد مکتوب آغاز می‌شوند. این کار شاید در ابتدا ساده به نظر برسد، اما در صورت بروز اختلاف، هیچ مدرک محکمی برای اثبات ادعا وجود ندارد. لذا از نظر ما از مهمترین اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد نداشتن قرارداد مکتوب است.

مثال:
فرض کنید فردی به‌صورت توافق شفاهی با یک طراح برای ساخت وب‌سایت همکاری می‌کند و مبلغی را به عنوان پیش‌پرداخت می‌پردازد. اگر پروژه به هر دلیلی به مشکل بخورد، نبود قرارداد مکتوب باعث می‌شود اثبات تعهدات طرفین بسیار دشوار شود.

راهکار کاریزما:
هر توافقی، حتی کوچک، باید در قالب یک قرارداد مکتوب و رسمی تنظیم شود. قرارداد مکتوب نه تنها ابزار اثبات در صورت بروز اختلاف است، بلکه چارچوب همکاری را برای همه روشن می‌کند.

۲- استفاده از قراردادهای آماده و عمومی موجود در اینترنت بدون شخصی‌ سازی

یکی از اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد که بسیار پرتکرار می باشد این است که افراد از قراردادهای اینترنتی یا آماده استفاده می‌کنند بدون اینکه مفاد آن را با شرایط واقعی کسب‌ و کار خود تطبیق دهند. این قراردادها معمولاً کلی، ناقص و غیرقابل استناد در شرایط خاص هستند.

مثال:
قراردادهای آماده‌ای که در آن، زمان تحویل پروژه، نحوه‌ی پرداخت، شرایط فسخ یا ضمانت حسن انجام کار مشخص نشده‌اند، در زمان بروز مشکل هیچ کمکی به طرفین نمی‌کنند. یا گاهی اساساً بندهایی در قراردادهای آماده وجود دارد که اصلاً ارتباطی به موضوع توافق شما ندارند.

راهکار کاریزما:
هر قرارداد باید متناسب با موضوع، شرایط طرفین، مبلغ، زمان‌بندی و جزئیات خاص آن تنظیم شود. استفاده از قراردادهای هوشمند و شخصی‌سازی‌شده بهترین روش برای کاهش ریسک‌های حقوقی است.

۳- ابهام در تعهدات و وظایف طرفین

یکی دیگر از اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد این است که تعهدات و وظایف طرفین به روشنی و صراحت در قرارداد مشخص نمی شود. بسیاری از قراردادها به دلیل بیان کلی و مبهم وظایف، در زمان اجرا با مشکل مواجه می‌شوند. اگر تعهدات هر طرف به صورت شفاف، دقیق و قابل اندازه‌گیری نوشته نشود، هر طرف می‌تواند برداشت متفاوتی از مفاد قرارداد داشته باشد.

مثال:
در یک قرارداد طراحی نرم‌افزار، اگر فقط نوشته شود «تحویل پروژه در زمان مناسب» یا «تحویل با کیفیت مطلوب»، این عبارت می‌تواند هزار تفسیر داشته باشد. اما اگر زمان دقیق، مراحل تحویل، ویژگی‌های محصول و ضمانت‌ها مشخص شود، اختلافی باقی نمی‌ماند.

راهکار کاریزما:
در تنظیم قرارداد، جزئیات را دقیق و شفاف بنویسید. از عباراتی مثل «زمان مناسب» یا «کیفیت مطلوب» پرهیز کنید و به‌جای آن شاخص‌ها و استانداردهای مشخص تعریف نمایید.

۴- عدم تعیین ضمانت اجرا و ضمانت پرداخت

تعهدات قراردادی بدون درج دقیق ضمانت اجرایی، در عمل هیچگونه اعتبار و الزام عملی مؤثری نخواهند داشت و اجرای آن صرفاً به اراده و حسن‌نیت طرف مقابل وابسته می‌شود. اگر طرف مقابل تعهدات خود را انجام ندهد و هیچ بند ضمانتی وجود نداشته باشد، طرف زیان‌دیده در روند قانونی با مشکلات جدی روبه‌رو می‌شود.

یکی از اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد که مکرراً هم مشاهده می شود همین موضوع است که در بسیاری از قراردادها شاهد آن هستیم که تعهدات بسیار محکمی برای طرف مقابل درنظر گرفته شده اما هیچگونه ضمانت اجرایی برای آن در نظر گرفته نشده است، یعنی مشخص نگردیده اگر طرف قرارداد به تعهدات خود عمل نکند، چه می توان کرد. می توان خسارت گرفت؟ می توان قرارداد را فسخ کرد؟

مثال:
فرض کنید در یک قرارداد، پیمانکار مکلف بوده پروژه را به صورت کامل بسازد و به کارفرما تحویل دهد اما هیچگونه ضمانت اجرایی برای این تعهد درنظر گرفته نشده است. همچنین کارفرما بخشی از هزینه‌ را پیشاپیش به پیمانکار پرداخت نموده است. در میانه پروژه، پیمانکار کار را نیمه‌کاره رها می‌کند و از تکمیل پروژه خودداری می کند. بدون درج ضمانت اجرا در قرارداد، شما قادر نخواهید بود که به سادگی از پیمانکار خسارت روزانه دریافت کنید یا قرارداد را فسخ کنید، صرفاً و با طی مراحل بسیار دشوار و هزینه بر می توانید به دادگاه مراجعه نموده و الزام پیمانکار به تکمیل پروژه را بخواهید.

راهکار کاریزما:
در هر قرارداد باید ضمانت‌هایی مانند چک، سفته، وجه التزام ، خسارت قراردادی یا شروط فسخ درج شود تا در صورت نقض تعهدات، امکان جبران خسارت وجود داشته باشد.

۵- بی توجهی به شرایط فسخ قرارداد

یکی از اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد، نادیده گرفتن شرایط فسخ است. از آنجا که بند فسخ یکی از مهم‌ترین بخش‌های هر قرارداد محسوب می‌شود، نبود آن می‌تواند در زمان بروز اختلاف به مشکلی جدی تبدیل شود. این موضوع به‌ویژه زمانی دردسرساز می‌شود که یکی از طرفین تصمیم به فسخ قرارداد می‌گیرد اما مفاد مربوط به نحوه و شرایط فسخ به‌طور شفاف در قرارداد درج نشده است.

مثال:
فرض کنید کارفرمایی با یک پیمانکار برای اجرای پروژه‌ای ساختمانی قرارداد می‌بندد، اما در متن قرارداد هیچ اشاره‌ای به شرایط و نحوه فسخ نشده است. در میانه‌ی کار، کارفرما تصمیم می‌گیرد همکاری را به پایان برساند و بدون اطلاع قبلی، پروژه را متوقف می‌کند. از آن‌سو، پیمانکار هزینه‌های زیادی برای تجهیز کارگاه، خرید مصالح و استخدام نیرو انجام داده است. نبود بند فسخ مشخص باعث می‌شود پیمانکار نه‌تنها فرصت دفاع از حقوق خود را نداشته باشد، بلکه برای جبران خسارت نیز وارد یک مسیر پیچیده و زمان‌بر حقوقی شود.

راهکار کاریزما:
شرایط فسخ باید با جزئیات کامل مشخص شود؛ از جمله دلایل مجاز برای فسخ، مهلت اطلاع، نحوه تسویه و جبران خسارت‌ها.

۶- ارجاع نادرست به داوری یا انتخاب داور فاقد صلاحیت

یکی از اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد ، ارجاع نادرست اختلافات به داوری یا انتخاب داور فاقد صلاحیت است. در حالی که درج بند داوری می‌تواند روند حل اختلاف را سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر کند، اگر این بند به‌درستی تنظیم نشود، نه‌تنها کمکی به حل اختلاف نخواهد کرد، بلکه می‌تواند مشکلات را پیچیده‌تر و زمان‌برتر سازد.

همه‌ی قراردادها مناسب ارجاع به داوری نیستند. برخی دعاوی به دلیل ماهیت یا اهمیتشان بهتر است مستقیماً در مراجع قضایی رسیدگی شوند، در حالی که در برخی قراردادها داوری می‌تواند بهترین و مؤثرترین مسیر حل اختلاف باشد.

علاوه بر این، در صورت انتخاب داوری، داور باید از صلاحیت و دانش کافی حقوقی و فنی برخوردار باشد تا تصمیم او قابل اتکا و قابل اجرا باشد.

مثال:
در بسیاری از قراردادهای مشارکت در ساخت، طرفین به اشتباه یکی از مشاوران املاک را به عنوان داور تعیین می‌کنند. این در حالی است که داوری چنین افرادی معمولاً فاقد ارزش حقوقی و فنی لازم است و نه‌تنها مشکل را حل نمی‌کند، بلکه روند رسیدگی را طولانی‌تر و پرهزینه‌تر می‌سازد.

در مقابل، در قراردادهای تخصصی و پیچیده، به‌ویژه قراردادهای تجاری بین شرکت‌ها، بهترین گزینه ارجاع اختلافات به مرکز داوری اتاق بازرگانی ایران است. این مرکز دارای داوران متخصص و باصلاحیت است و آرای صادره از اعتبار حقوقی بالایی برخوردارند.

چنین انتخابی می‌تواند از بروز بسیاری از اختلافات بی‌پایه و طولانی جلوگیری کند و روند حل‌وفصل را حرفه‌ای، سریع و کم‌هزینه پیش ببرد.

راهکار کاریزما:
در هر قرارداد پیش از درج بند داوری، لازم است ابتدا ماهیت و نوع رابطه حقوقی به‌دقت بررسی شود تا مشخص شود آیا ارجاع به داوری گزینه مناسبی هست یا نه. در صورتی که داوری روش مناسبی برای حل اختلاف باشد:

• داور باید صلاحیت حرفه‌ای و بی‌طرفی لازم را داشته باشد.

• بهتر است به جای تعیین افراد غیرمتخصص (مانند مشاوران املاک در قراردادهای ساختمانی)، داوران حقوقی و خبره یا نهادهای رسمی داوری انتخاب شوند.

• در قراردادهای تخصصی و تجاری، انتخاب مرکز داوری اتاق بازرگانی ایران می‌تواند گزینه‌ای مطمئن، سریع و کم‌هزینه باشد.

تیم حقوقی کاریزما با تحلیل نوع قرارداد، به شما کمک می‌کند تا بند داوری را به شکل اصولی و حرفه‌ای تنظیم کنید و در صورت نیاز، داوران معتبر و قابل اتکا را معرفی کند تا در صورت بروز اختلاف، روند رسیدگی منصفانه، سریع و قابل اجرا باشد.

۷- عدم مشخص کردن قوانین حاکم و مرجع صالح رسیدگی

یکی از اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد ها و توافقات بین‌المللی ، مشخص نکردن قانون حاکم و مرجع صالح به اختلافات است، عدم تعیین قانون حاکم بر قرارداد های بین المللی موجب می گردد اختلافات پیچیده شده و حل اختلافات زمان بر و پر هزینه گردد.

مثال:
یک شرکت ایرانی با یک شرکت ترکیه ای قرارداد می‌بندد اما مشخص نمی‌کند که در صورت اختلاف، قانون کدام کشور ملاک است. همین موضوع باعث سردرگمی و طولانی شدن روند دادرسی و تحمیل هزینه های سنگین می‌شود.

راهکار کاریزما:
در هر قرارداد تجاری بین المللی، حتماً قانون حاکم و مرجع صالح رسیدگی مشخص شود تا از اختلافات آینده پیشگیری گردد.

۸- امضای قرارداد بدون مشاوره حقوقی

یکی دیگر از اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد که از خطرناک‌ترین اشتباهات نیز می باشد، امضای قراردادهای کاری و تجاری بدون بررسی و مشاوره‌ی حقوقی است. بسیاری از افراد تصور می‌کنند چون طرف مقابل آشنا یا معتبر است، نیازی به بررسی دقیق نیست. اما تجربه نشان داده است بزرگ‌ترین اختلاف‌ها از همین اعتمادهای بی‌جا شکل می‌گیرند.

مثال:

فرض کنید یک شرکت با یک پیمانکار، قرارداد خدمات بسته است و در متن قرارداد بدون بررسی دقیق، بند داوری درج شده و شریک پیمانکار به‌عنوان داور تعیین شده است. شرکت نیز به واسطه آشنایی که با پیمانکار دارد قرارداد را بدون توجه به این بند و آثار حقوقی آن امضا کرده است. پس از بروز اختلاف، داور به نفع شریک خودش یعنی پیمانکار  رأی صادر می‌کند. حالا شرکت برای بی‌اعتبار کردن رأی داور، ناچار است وارد فرآیند پیچیده‌ی ابطال رأی داوری در دادگاه شود؛ فرآیندی که زمان‌بر و پرهزینه است.

راهکار کاریزما:
قبل از امضای هر قرارداد، حتماً آن را به یک وکیل یا مشاور حقوقی متخصص در قراردادها نشان دهید تا از مشکلات احتمالی جلوگیری شود.

۹- بی‌توجهی به ضمائم و پیوست‌ها

بسیاری از افراد فقط متن اصلی قرارداد را می‌خوانند و به ضمائم و پیوست‌ها توجهی نمی‌کنند. در حالی که بندهای کلیدی و تعیین‌کننده گاهی در همین پیوست‌ها درج می‌شوند. این نمونه نیز از موارد اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد می باشد که اتفاقاً بسیار هم اتفاق می افتد.

مثال:
در یک قرارداد تأمین کالا، مشخصات فنی محصول و نحوه تحویل در پیوست آمده اما طرفین به آن توجه نمی‌کنند و همین موضوع در زمان تحویل باعث اختلاف و زیان غیر قابل جبران می‌شود.

راهکار کاریزما:
ضمائم و پیوست‌ها باید با همان دقت متن اصلی بررسی و امضا شوند و در متن قرارداد نیز به‌طور مشخص به آن‌ها ارجاع داده شود.

۱۰- عدم پیش‌بینی شرایط فورس‌ماژور (قوه قاهره)

وقایع غیرقابل پیش‌بینی مثل جنگ، تحریم، حوادث طبیعی یا بحران‌های جهانی می‌توانند اجرای قرارداد را غیرممکن کنند. اگر بند فورس‌ماژور پیش‌بینی نشده باشد، طرفین دچار اختلاف و مشکلات غیر قابل جبرانی می‌شوند.

مثال:

در دوران همه‌گیری همه‌گیری کووید-۱۹، بسیاری از پروژه‌ها و قراردادهای تجاری، ساختمانی و خدماتی به دلیل تعطیلی اجباری کسب‌وکارها، محدودیت‌های رفت‌وآمد و افزایش ناگهانی هزینه‌ها متوقف شدند.

برای مثال، فرض کنید شرکتی با یک پیمانکار قرارداد بسته تا ظرف ۶ ماه یک پروژه عمرانی را به پایان برساند. اما با آغاز محدودیت‌های کرونایی، کارگاه تعطیل می‌شود و پروژه چندین ماه عقب می‌افتد. چون در قرارداد هیچ بند فورس‌ماژور (قوه قاهره) پیش‌بینی نشده بود، کارفرما این تأخیر را به عنوان نقض تعهدات پیمانکار تلقی کرده و مطالبه خسارت می‌کند. از سوی دیگر، پیمانکار استدلال دارد که شرایط خارج از کنترل او بوده است.

نبود بند فورس‌ماژور باعث می‌شود اختلاف بین طرفین به یک دعوای پیچیده و طولانی در دادگاه تبدیل شود، در حالی که اگر چنین بندی وجود داشت، نحوه برخورد با شرایط اضطراری از قبل مشخص بود و هر دو طرف می‌دانستند چه حقوق و تکالیفی در این شرایط دارند.

راهکار کاریزما:
در هر قرارداد کاری و تجاری، شرایط فورس‌ماژور و آثار آن بر تعهدات طرفین باید به روشنی مشخص شود. درج بند فورس‌ماژور در قرارداد باعث می‌شود در شرایطی مانند همه‌گیری، تحریم، زلزله، جنگ یا حوادث غیرمترقبه، طرفین دچار اختلاف و دعوی نشوند و تکلیف تعهدات به‌صورت روشن و از پیش تعیین‌شده مشخص باشد.

جمع‌بندی

در این مطلب ۱۰ مورد از اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد را به طور خلاصه بیان کردیم، اگرچه که اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد به این موارد خلاصه نمی شود اما می توان این موارد را پر تکرار ترین اشتباهات دانست. در پایان باید گفت قرارداد خوب نه فقط یک سند مکتوب، بلکه ابزار مدیریت ریسک و پیشگیری از اختلافات است. بسیاری از مشکلات حقوقی قابل پیشگیری‌اند، به شرط آنکه از ابتدا قرارداد به شکل صحیح و حرفه‌ای تنظیم شود.

با استفاده از قراردادهای هوشمند و شخصی‌سازی‌شده کاریزما می‌توانید:

• ریسک حقوقی خود را کاهش دهید،
• تعهدات را به‌صورت شفاف مشخص کنید،
• ضمانت اجرا و شرایط فسخ را به‌درستی تعریف نمایید،
• و در نهایت، آرامش و امنیت بیشتری در همکاری‌ها داشته باشید.

برای تنظیم قرارداد هوشمند و شخصی سازی شده برای خودتان کلیک کنید.